De activiteiten klimmen, abseilen, raften, kajakken, mountainbiken, bergwandelen, canyonning, grottentocht, boogschieten, touwbruggen, tokkelbaan, klimnetten, vlotoversteek, kaart en kompastocht, challenge parcours behoren voor velen tot de mogelijkheden.
Wanneer je rekening houdt met lichamelijke beperkingen en de activiteiten aanpast, kunnen ook mensen met een verstandelijke beperking veel plezier beleven in de buitensport!
Sportieve inspanning zorgt voor extra levensvreugde, een toename in het zelfvertrouwen en een toename in de zelfstandigheid. Ook kan het vermindering van angst, remmingen en minderwaardigheidsgevoelens als gevolg hebben.
Eigenlijk bestaat ‘de verstandelijk gehandicapte’ niet. Er zijn vele soorten handicaps en net zoveel manieren van aanpak. Het is een groep mensen met uiteenlopende syndromen, symptomen en beperkingen, maar ook met uiteenlopende mogelijkheden. De niveaus zijn heel verschillend. Voor elke deelnemer moet bekeken worden op welk niveau de activiteit mogelijk is.
Professionele begeleiding
Er is een branchevereniging voor Aangepaste Vakanties; het NBAV. Deze vereniging wil emancipatie en integratie van mensen met een functiebeperking bevorderen, en het aanbod aan vakanties en aangepaste vakantieaccommodaties inzichtelijk maken en de garanties voor de reiziger waarborgen. Organisaties die het NBAV-keurmerk hebben, moeten voldoen aan allerlei kwaliteitscriteria, als goede verzekeringen, adequate begeleiding, goede bereikbaarheid, een afdoende calamiteitenplan, noodprocedures.
Flow Outdoor is één van de bedrijven die speciale vakanties en outdoor trips organiseert voor verstandelijk gehandicapten. De instructeurs die hen begeleiden hebben allemaal een interne opleiding gehad, waarbij aandacht besteed wordt aan methodieken, hoe ga je om met verschillende ziektebeelden en karakters; hoe ontdek je wat de deelnemer denkt of wil als deze zich niet goed kan uiten en hoe communiceer je. Verder gaan ze in op verschillende medicaties, en ze organiseren een 2 daagse bedrijfshulpverleningtraining, gericht op ongevallen die tijdens reizen kunnen voorkomen. Ook leren ze wat te doen bij agressie, seksualiteit, ongewenste intimiteiten en noodprocedures.
Van de deelnemers wordt verwacht dat ze over het algemeen zelfstandig, mobiel en zelfredzaam zijn en een redelijk tot goede conditie hebben . Leeftijd tussen de 18 en 45 jaar. Op iedere 4-6 deelnemers gaat 1 begeleider mee. De deelnemer geeft zelf aan hoe er met geld, medicatie, gedrag, verzorging, alcohol en zelfredzaamheid omgegaan moet worden d.m.v. inschrijfformulieren die de deelnemer zelf invult. Deze inschrijfformulieren zijn in de loop der jaren steeds uitgebreider geworden, zodat je precies weet wat een deelnemer wel of niet kan, en wat voor ziektebeelden er kunnen voorkomen. Dat betekent dat een aantal activiteiten af kunnen vallen, of aangepast moeten worden.
Doelstelling
Voor verstandelijk gehandicapten is het minder belangrijk wat er gedaan wordt, maar gaat het meer om de entourage van het buitensportgebeuren: samen naar de activiteit gaan, sportkleding dragen, juichen als er iets is gelukt.
Het doel is: plezier, integratie, het gevoel krijgen dat ze iets kunnen, het leggen van sociale contacten, het bevorderen van de gezondheid en al sportend de motoriek ontwikkelen.
Uiteindelijk kan de verstandelijk gehandicapte meer zelfvertrouwen krijgen.
Als instructeur moet je kijken naar wat er mogelijk is en dat proberen te ontwikkelen. Onmogelijkheden doe je niet. Dus als iets niet lukt, niet doorgaan, maar proberen iets gelijksoortigs op een simpelere manier te doen. Het gaat erom dat ze plezier hebben. Het gaat alleen om de voldoening van het actief bezig zijn en daar plezier aan beleven. De deelnemer krijgt het gevoel iets gepresteerd te hebben.
Methodieken voor de instructeur/trice:
- hoe ga je met de doelgroep om
- waar liggen de grenzen
- wat wil je bereiken
- hoe ga je om met gedragsmatige aspecten
- welke sociale vaardigheden, waarden en normen worden er van je verwacht
- hoe stimuleer je de deelnemer
- hoe werk je optimaal in teamverband
- hoe kun je er voor zorgen dat de deelnemers een optimale vakantie beleven
Eigenschappen instructeur
Als instructeur is het belangrijk om gemotiveerd te zijn om met deze doelgroep te willen werken. Sommigen kunnen er niet tegen, wat heel begrijpelijk is, maar dan wordt het niks. Daarnaast moet je heel geduldig zijn. Lukt iets niet, dan kun je proberen hun vertrouwen te winnen. Daarnaast is het belangrijk om vrolijk zijn. Het gaat erom dat ze plezier hebben en een humeurige begeleider is niet bevorderlijk voor de sfeer. Ook moet je heel creatief zijn. Als blijkt dat je iemand iets wil aanleren, en het lukt niet op de manier die je in gedachten had, moet je een andere manier bedenken die wel werkt. Of het tempo aanpassen als blijkt dat het te snel gaat. Je moet de activiteit kunnen aanpassen, inspelen op de beleving van de deelnemer.
In het algemeen kan je verwachten dat de deelnemers – zeker in het begin van de instructie – terughoudend en gespannen zullen zijn. Het is belangrijk dat de instructeur dit accepteert door begrip te tonen voor de terughoudendheid en de gevoelens van spanning van de deelnemers. Je laat de deelnemers in hun waarde, je kan de mogelijke terughoudendheid benoemen (spannend hé, zo’n eerste keer bij elkaar) en rustig beginnen met kleine en eenvoudige opdrachten. Ook confronteer je de deelnemers zo min mogelijk met geconstateerde tekorten of persoonlijk eigenaardigheden. Je kan als instructeur een positieve sfeer creëren door het benoemen van wat de deelnemer goed doet.
Veiligheid
- zorg voor goede schoenen in verband met vaak zwakke enkels
- voorkom snelle afkoeling; verstandelijk gehandicapten zijn vatbaar voor verkoudheid
- medische informatie van de deelnemers (hartafwijking, epilepsie, gestoorde coördinatie)
- schat de belasting en de belastbaarheid goed in. Verstandelijk gehandicapten kunnen steeds maar doorgaan en zien het gevaar van oververmoeid raken niet.
- Voldoende instructeurs (voor persoonlijke aandacht en voor de veiligheid). Stel dat er iets gebeurt tijdens een activiteit dan moet je met voldoende instructeurs zijn om de situatie op te vangen
- heb je gegevens van de deelnemers bij je en telefoonnummers om een dokter te bellen
Instructie, uitleg en begeleiding
- Het aanleren van vaardigheden moet niet te lang duren, omdat het voor verstandelijk gehandicapten moeilijk is lang geconcentreerd te luisteren. Wel kan je eenmaal geleerde vaardigheden vaak herhalen, omdat ze genieten van het herhalen. De uitleg is dus kort en duidelijk, dan doe je het voor en doen zij het na, of je herhaalt de beweging samen met ze (praatje, plaatje, daadje). Er wordt heel veel geleerd door middel van nadoen. Je sluit zoveel mogelijk aan bij het taalgebruik en de belevingswereld van de groep en vermijdt ingewikkelde woorden, moeilijke begrippen of moeilijke zinnen.
- Veel individuele aandacht, zowel bij de uitleg als de begeleiding is belangrijk
- Ze moeten veel worden gestimuleerd en aangemoedigd.
- De activiteiten moeten niet te lang duren in verband met de belastbaarheid
- De activiteiten moeten duidelijk en gestructureerd zijn. Te veel prikkels tegelijk kunnen moeilijk verwerkt worden.
- Er moet veel aandacht worden besteed aan een duidelijke afronding van de activiteit
- Het moet vooral een plezierige dag zijn!
Waar moet een instructeur extra
op letten?
Onderschatting: als de deelnemer onderschat wordt wat betreft zijn niveau,
krijgt hij te weinig nieuwe uitdagingen geboden waardoor hij zich kan gaan
vervelen. Hierdoor kan probleemgedrag ontstaan.
Overschatting: het kan zijn dat de deelnemer wat vaardigheden betreft op een
redelijk niveau zit, maar emotioneel op een veel lager niveau. Als je hem
dan te hoog inschat wordt hij emotioneel overvraagd, wat weer kan leiden tot
probleemgedrag.
Verstandelijk gehandicapten willen precies weten waar ze aan toe zijn. Als
je daarvan afwijkt, kunnen ze in paniek raken.
Gevoelens
Mensen met een verstandelijke beperking zijn vaak heel open en eerlijk in
het uiten van hun gevoelens. Vrolijkheid straalt er vaak vanaf. Aan de
andere kant worden ook frustraties openlijk beleefd. Deze intense beleving
van emoties moet goed worden begeleid.
Vervoer
Om op de plaats van bestemming te komen, worden de deelnemers vervoerd. Ook
dat gaat niet zomaar. Er is een speciale stichting voor begeleid vervoer van
gehandicapten (SBVG). Zij geven trainingen aan begeleiders om de
gehandicapten veilig te vervoeren.
Voorbeelden uit de praktijk (bron Dirk v.d. Oetelaar, vrijwilliger
reisbureau Amarant)
Een deelnemer heeft op het inschrijfformulier ingevuld dat hij heel goed kan
wandelen. Hij wandelde wel vaker 20km op een dag, zonder problemen. Tijdens
de deelname bleek dat hij wel problemen had met omhoog wandelen. Hij had
altijd op vlak terrein gewandeld en bij een berg op wandelen bleef hij maar
struikelen. Ze hebben dat opgelost door hem een heupgordel en een
borstgordel aan te laten trekken, en hebben een touw aan de achterkant in
plaats van aan de voorkant bevestigd, en konden hem zo tijdens het wandelen
overeind houden.
Een ander voorbeeld is iemand die totaal verkrampte bij het abseilen. Een
spastische kramp. Ze hebben het opgelost door samen met hem naar beneden te
gaan. Dus de instructeur is samen met de deelnemer gaan abseilen. Eigenlijk
dezelfde procedure die je ook zou doen bij iemand die geen verstandelijke
beperking heeft, maar zo bang is dat hij niet meer verder durft.
Waar je ook aan moet denken, is dat medicijngebruik een ander effect kan
hebben op grotere hoogte. Dat moet van te voren besproken worden, zodat het
medicijngebruik aangepast kan worden.
Het kan voorkomen dat een deelnemer zich in heeft geschreven om te gaan
raften, maar als puntje bij paaltje komt, durft hij absoluut niet meer.
Omdat je bij deze doelgroep met meerdere instructeurs bent, blijft er dus
een instructeur bij de deelnemer die niet meer wil. Als oplossing om de
deelnemer toch een leuke dag te bezorgen, is de instructeur met hem gaan
wandelen langs de route waar ook geraft werd, zodat hij de andere deelnemers
ook kon zien en er toch een beetje bij was.
Bij het klimmen op de klettersteig bleek een deelnemer ineens niet meer te
weten wat hij moest doen met zijn klettersteigset bij een ankerpunt. Weer
omdat er veel instructeurs zijn, is er altijd een instructeur in de buurt
die aanwijzingen kan geven, zodat er geen gevaarlijke situatie ontstaat. Het
is belangrijk de dag ook niet helemaal vast in te plannen en met wat
uitwijkgelijkheden rekening te houden. Dat is eigenlijk altijd zo. Bij deze
groep werden ze tijdens de klettersteig overvallen door onweer. Iedereen
moest dus zo snel mogelijk van het ijzer af en er moest een schuilplaats
gezocht worden. Met de groep hebben ze toen met regenjassen aan, dicht bij
elkaar gezeten, totdat het onweer voorbij was.
Een nieuw idee van Ruud van Gorp (een van de reisorganisatoren van reisburo
Amarant) is een buitensportbedrijf te beginnen waarbij mensen met een
verstandelijke beperking werknemer gaan worden. Er zal dan van alles
georganiseerd worden. Naast de begeleiders zullend de verstandelijk
gehandicapten ook ingezet gaan worden. Hij is ook bezig met een challenge
parcours in omgeving van Tilburg waar bijvoorbeeld ook mensen in een
rolstoel aan mee kunnen doen.
Samenvattend
Buitensport is in beginsel recreatief, maar kan ook – vooral voor
gehandicapten – als gevolg hebben, dat ze zelfredzaamheid ontwikkelen; hun
grenzen leren kennen; hun sociale vaardigheden oefenen, hun agressie kunnen
afreageren, angst overwinnen. Maar het belangrijkste is, dat buitensport de
verstandelijk gehandicapte intens plezier kan geven.
Bronnen:
Foto’s: site Flow Outdoor
Brochure Flow Reizen
Sociale vaardigheden voor zwakbegaafde jongeren – Sjoerd v/d Zee, Henk van
der Molen, Detty v/d beek
Spel en Sport – Bert Boetes, Dick Nieuwenhuys, Keimpe Schuitema
Sporten kan iedereen – NebasNsg